25 Eylül 2013 Çarşamba

FİİLİMSİLER (Eylemsiler)


Fiilimsi, fiilin -kendi görevi dışında- cümle içinde “isim”,“sıfat”, “zarf” gibi görevler üstlenmiş şekline fiilimsi denir.

Okuyordum: oku-yor-du-m            (çekimli fiil)
Okumak: oku-mak                         (isim-fiil)
Okuyan adam: oku-an                    (sıfat-fiil)
Okudukça zenginleşir: oku-dukça   (zarf-fiil)





1-İSİM-FİLLER (Mastar)

Fillerinde ismi vardır, buna isim-fiil denir.

Fiile gelen;
-ış
-ma
-mek
ekleriyle yapılır.

Her şey bir tüken, her ol bir bit.
Gülmek sana yakışıyor.
Uzun zamandır gülmeyi unuttuk.
Havuza su dolmaya başladı.
Benimde alın yazımmış yoklarda susamak.

Dikkat: İsim-fiiller bir yönüyle isim oldukları için isim çekim eklerini alırlar.
Okumayı, Okumaya, Okumada, Okumaktan
Gelmem, gelmen, gelme(s)i
çalışmalar, bakışlar

Dikkat:: İsim-fiil ekleri “-ış, -ma, -mek” alan bazı sözcükler eylem özelliğini kaybederek bir nesne veya kavramın kalıcı adı olur. Fiilimsi olmaz.

Bu pastayı yemek istiyorum. (fiil özelliğini koruyor)
                Fiilimsi
Yemekler oldukça güzel olmuş.(Fiil özelliğini kaybetti.)
   İsim
Babama çakmak aldım.
Bu dolmalar harika olmuş.
Gözlerine sürme çekmiş.
Görüşlerini açıklamaktan çekinmemelisin

Örnek Soru:
1. Çocuklarımıza önce sevmeyi öğretmeliyiz.
2. Mekiğin fırlatılışı son anda ertelendi.
3. Devamlı aynı şeyi yapmaktan bıktım.
4. Koluna yaptırdığı dövme alerjiye sebep oldu.
5. Ağlama artık, sil gözyaşlarını.
Yukarıdakilerden hangilerinde isim-fiil kullanılmamıştır.
a) 1-2 b) 2-3 c) 3- 5 d) 4-5




2- SIFAT-FİİL (Ortaç)

Bazı eklerle, fiillerden sıfat olan kelimeler türetiriz. Bu kelimelere Sıfat-fiil denir.

Fiil = an –ası –mez -()r –dik –ecek –miş
ekleriyle yapılır.

Gezen tilki yatan aslandan iyidir.
Ağlamayan çocuğa meme vermezler
Yıkılası duvarlar var şimdi aramızda
Kör olası adam nasıl kıydın ona.
Allah, görünmez kazadan korusun.
Değer bilir insan bulmak zor.
Çözülmedik soru kalmasın.
Gelecek yıl liseye başlayacak.
O, görmüş geçirmiş bir insandı.

Dikkat: Sıfat-fiil olan kelimenin nitelediği isim düşerse kelime sıfat-fiil olma özelliğini kaybeder ve isim olur.

Çalışan insan başarılı olur. Çalışan, başarılı olur.
Fiilimsi isim (adlaşmış sıfat)


Çözemediğin soruları bana sor.
     fiilimsi
Çözemediklerini bana sor.
       İsim(adlaşmış sıfat)



Dikkat: Sıfat-fiil ekleri(-mez, -()r –ecek –miş )nin aynı zamanda çekimli fiilin kip eki olabildikleri unutulmamalıdır.

Yapılacak işler bizi bekliyor.
Bütün bu işler yapılacak.

Geçmiş günleri andık.
Yıllar ne çabuk geçmiş.




3. ZARF-FİİL (Bağ-fiil = ulaç)

Cümlede fiile sorulan nasıl ve ne zaman sorularının cevabı fiililimsi ise bu zarf-fiil olarak adlandırılır.

“-ıp, -ip, -arak, -erek, -ken, -a, -e, -maden, -madan, -alı, -eli, -ınca, -ince, -maksızın, -meksizin, -casına, - dıkça, -dikçe, -dığında, -düğünde, -mez”…

Gecesini gündüzüne katıp okulunu bitirdi.  Nasıl?
Koşarak annesinin yanına gitti.                  Nasıl?
Zamanı gelince her şeyi anlatacağım.         Ne zaman?
Konuşurken gözlerinin içi gülerdi.              Ne zaman?
Seni gördükçe onu hatırlıyorum.                Ne zaman?
O, buraya geldiğinde biz çoktan gitmiştik.  Ne zaman?
Bağıra bağıra bir şeyler anlatıyordu.           Nasıl?
Soruları cevaplamadan okumayınız.           Ne zaman?
Kendimi bildim bileli o hep buradaydı.        Ne zaman?
Onu görür görmez tanıdım.                        Ne zaman?

Dikkat: Fiilden türeyen her kelime fiilimsi değildir. Kelimenin fiilimsi olabilmesi için özünde fiil anlamının devam etmesi gerekir.

Bilen kişi bilmemek değil… bilince zıpladı.
Sıfat-fiil     isim-fiil               zarf-fiil

Bilgi                   bilim                    bilgin
Fiilimsi değil    fiilimsi değil        fiilimsi değil

Dikkat: Fiilimsilerinde olumsuzları yapılır. Bu sayede diğer kelimelerden ayırabiliriz.

Bilen-bilmeyen
bilince-bilmeyince
bilmek-bilmemek

Bilgi- x
bilim- x
bilgin- x

17 Eylül 2013 Salı

FİİLLERİN ANLAM ÖZELLİKLERİ

Fiillerin Anlam Özellikleri

Fiiller anlam özelliklerine göre iş, oluş ve durum bildirirler.

1- İş (Kılış) Fiilleri

Öznenin iradesiyle, bir nesne üzerinde gerçekleşen, öznenin nesneyi etkilediğini ve o nesnenin de etkilendiğini gösteren fiillerdir.

Ör: Bilgisayarı çocuklar bozdu.

Fiil “bozdu”dur. “Kim bozdu?” dersek “çocuklar” cevabını alırız, “Neyi bozdu?” sorusuna da “bilgisayarı” cevabını alırız. Yapılan iş bilgisayar nesnesi üzerinden gerçekleşmiştir.

İş fiilleri “kimi” ve “neyi” sorularına cevap verir.

Ör: taşıyor, yazdık, açmalıyız, anlatsak, görelim, bilmişler, siliyordu...

2- Durum (Hareket) Fiilleri

Eylemde nesnenin etkilenmediği fiillerdir. Durum fiilleri “kimi” ve “neyi” sorularına cevap vermezler. Öznenin süreklilik gösteren bir durumunu anlatan fiillerdir.

Ör: Sınıfın ortasında durmuş. Fiil “durmuş”tur. “kimi” ve “neyi” sorularına cevap alamayız. “Durma” belli bir süre devam etmektedir.

Ör: Uyumak, uyanmak, ölmek, susmak, oturmak, yatmak, uzanmak...

3- Oluş Fiilleri:

Bunlar da bir nitelik değişikliği, yani bir durumdan başka bir duruma geçildiğini veya geçilmekte olduğunu bildirirler.Gerçekleşmelerinde öznenin doğrudan etkisi yoktur.
Daha çok “kendiliğinden olma” söz konusudur.

Ör: Bahçedeki ağaçlar yeşermiş. “yeşerme” ağacın bir etkisi yoktur. Yeşerme kendiliğinden olur.

Ör: Solmak, büyümek, bayatlamak, yeşermek, uzamak...

27 Ağustos 2013 Salı

Büyük Harflerin Yazımı



Büyük harflerin kullanıldığı yerler:

1- Yazıda cümlelerin ilk kelimesi büyük harfle başlar. Genellikle iki nokta (:),  üç nokta(…), soru (?) ve ünlem (!) işaretlerinden sonra gelen cümlelerin başında da büyük harf kullanılır.
               
“Gün bitti. Ağaçta neşe söndü. Yaprak ateş oldu, kuş da yakut… Son goncalar döküldü.”
“Karşımızda uçsuz bucaksız bir ova… İnsanlar arı gibi çalışıyor.”
“İmdat! Yardım eden yok mu?”
“Adam birden durdu ve: “Bana yardım edecek kimse var mı?” diye sordu.

2- Şiirlerde dizelerin ilk harfi büyük yazılır:

Gidiyorum işte gör
Hayalde de gör, düşte gör
Düşenin dostu olmaz
Hele bir düşte gör

3- İki noktadan sonra yapılan aktarmaların ilk kelimesi büyük harfle yazılır:
                
Bir gün, söz arasında bana: “Bir beşik gibi sallanır dünya, rahat uyusun diye bütün çocuklar.” demiştin.
               
4- Mektuplarda ve resmi yazışmalarda hitap sözcükleri büyük harfle başlar:
                
Sevgili Kardeşim,
Aziz Dostum,

5- Kurum, kuruluş isimleri birden fazla sözcükten oluşuyorsa, sözcüklerin ilk harfi büyük olur:

Selçuk Üniversitesi, 
Sağlık Bakanlığı, 
Milli Eğitim Bakanlığı, 
Türk Dil Kurumu…

6- Gazete ve dergi adlarının her sözcüğü büyük harfle başlar:

Resmi Gazete, 
Selam Gazetesi, 
Ereğli Gazetesi, 
Bilim ve Teknik Dergisi, 
Gerçek Hayat Dergisi…

7- Kitap Adlarının ve yazı başlıklarının her sözcüğü büyük harfle başlar:
Kendi Gök Kubbemiz, 
Beyaz Lale, 
Han Duvarları, 
Ben Sultan Süleyman Han,
Çile…



Not:
Başlıklarda geçen “ve, veya, ile” bağlaçlarıyla “mi soru eki” küçük harfle yazılır:

Mai ve Siyah, 
Leyla ile Mecnun, 
Akasya ve Mandolin…




1 Ocak 2013 Salı

Türkçe dersine nasıl çalışmalıyız?




Türkçe dersi Teog başta olmak üzere tüm sınavlarda belirleyici derslerden biridir. Türkçe konuşmak, Türkçeyi ve onun kurallarını bilmek için yeterli değildir. Bu yüzden Türkçe dersi asla hafife alınmamalıdır. Üzerinde hassas bir şekilde durulmalıdır.

 Türkçe dersini, "Dil Bilgisi" ve "Anlam Bilgisi" olmak üzere iki bölümde ele almak daha uygun olur. Kişinin anlama ve yorumlama gücünü geliştirdiği için bu derste başarılı olmak, diğer derslerdeki, özellikle sözel derslerdeki başarıyı olumlu yönde etkilemektedir. Doğru cevabı bulmak; soruyu doğru okumaya, doğru anlamaya ve doğru yorumlamaya bağlıdır.

Kitap okumak insanın yorum yapabilme yeteneğini, anlama gücünü ve kelime hazinesini geliştirir. Bu yüzden kitap okumak Türkçe sorularını cevaplandırırken çok önemlidir.

 Türkçe sorularının yaklaşık % 80'i "Anlam Bilgisi" sorusudur. Bu soruları daha hızlı ve hatasız çözebilmek için bol bol kitap okumamız gerekir.

Anlam bilgisi soruları öğrencilere kolay gelen sorulardır ama öğrencilerin en çok hata yaptığı sorular da yine anlam bilgisi sorularıdır. "

Anlam Bilgisi sorularını da üç ana başlıkta değerlendirebiliriz: Sözcükte Anlam, Cümlede Anlam, Parçada Anlam.

"Sözcükte Anlam" sorularını kolay çözebilmek için sözlük bilgimizin yeterli seviyede olması gerekir. Bilmediğimiz kelimelerin anlamlarını hemen sözlükten bulup öğrenmeliyiz. Böylece soruları daha hızlı ve hatasız bir şekilde çözebiliriz.

"Cümlede Anlam" konusunda cümle yorumu, cümle oluşturma ve cümle tamamlama gibi sorular gelmektedir. "Cümlede Anlam" sorularını hızlı çözebilmek için bol kitap okumak soru çözme hızımızı artıracaktır.

"Parçada Anlam" konusu ise Türkçe dersinin belkemiğidir. Parçada anlam sorularını çözerken karşımıza bir kez daha kitap okumanın önemi çıkmaktadır. Parçada anlam sorularının uzun sorular olması ve sürekli zamanla yarış hâlinde olmamız parçaları bir okuyuşta anlayacak seviyeye gelmemizi zorunlu kılmaktadır. Bu da ancak kitap okuyarak ve bol soru çözerek olabilir. Parçada anlam sorularını doğru ve hızlı bir şekilde çözebilmek için dikkat edeceğimiz bazı kurallar vardır:

Parçada anlam sorularında öncelikle soru kalıbını okuyarak metnin bize ne anlatmak istediğini anlamalı, soru cümlesinin "bu bilgilere göre" şeklinde başladığına dikkat etmeliyiz. Böyle başlayan sorularda aklımızda konuyla ilgili diğer bilgileri, kendi görüşlerimizi bir tarafa bırakmalı metinlerde verilenlerle karıştırmamalıyız. Metinleri okurken önemli kısımların altını çizmeliyiz ki tekrar metne döndüğümüzde zaman kaybetmeyelim. Soru kalıbında olumsuz ifadeler varsa mutlaka altını bir kere daha çizmeli ve bizden istenen şeyin ne olduğuna dikkat etmeliyiz.

Dilbilgisi sorularını çözmenin ilk adımı konuyu anlamaktır. Konuyu iyice anlamadan dilbilgisi sorularını çözmek yanlış olur. Konuyu gerek öğretmenden gerekse çalıştığımız kaynaktan iyice öğrenmeli varsa bu konuyla ilgili çözümlü soruları incelemeli ve daha sonra konuyla ilgili testlerin çözümüne geçmeliyiz.


"Verimli Ders Çalışma Yolları" yazının devamında...>

25 Aralık 2012 Salı

Fiillerde Çatı



Fiillerde Çatı

Fiillerin özneye ve nesneye göre aldıkları durumlara ve gösterdikleri özelliklere ÇATI denir.

Not: Çatı konusu fiillerle ilgilidir. Yüklemi isim olan cümlelerde çatı aranmaz.


Kardeşimin güzel bir kalemi vardı. (Arama Yapılmaz.)
O bir haftadır hastaydı.   (Arama yapılmaz.)


A- Nesnesine Göre Çatılar:


1- Geçişli Fiiller
2- Geçişsiz Filer
3- Oldurgan Fiiller
4- Ettirger Fiiller

B- Öznesine Göre Çatılar

1- Etken
2- Edilgen
3- Dönüşlü
4- İşteş



A- NESNESİNE GÖRE FİİL ÇATILARI

1- Geçişli Fiiller:

Nesne alabilen fiillere “Geçişli Fiiller” denir. Yüklem “ne, neyi, kimi” sorularına cevap verir.

Aramak (Onu aramak, olur)
Biçmek
Bulmak
Sormak
Anlatmamak
Oyalamak


Çocuklar vazoyu kırmış.
Akşam güzel bir belgesel seyrettik.
Murat’ı geziye çağırdık.
Bütün şiirlerini bu kitapta toplamış.
Anneme onu çok sevdiğimi söyledim.

Akşama kadar bekledim. ( Not: Cümlede nesne olmasa bile fiil geçişlidir.)
Şakalaşırken eli çıkmıştı. (Not: Özneyi bulmadan nesneyi bulmak yanıltıcı olabilir.) 

2- Geçişsiz Fiiller:

Nesne almaya fiiller “Geçişsiz Fiiller” denir. Yüklem “ne, neyi kimi” sorularına cevap vermez.

uyumak (onu uyumak, olmaz)
acımak
kalmak
yetişmek
susmak
yatmak


Bu söze sınıftakilerin hepsi gülmüştü.
Ağaçların yaprakları sarardı.
Çocuk erkenden uyudu.
Haberi alınca çok üzüldük.
İki saat kadar dinlendiler.
Bütün gün yattı, artık kalksın.

3- Oldurgan Fiiller:

Geçişsiz fiillerin “-r, -t, -dır” ekleriyle geçişli duruma getirilmesidir.

Geçişsiz / Geçişli (Oldurgan)

Durmak - durdurmak                                    gülmek - güldürmek
Susmak - susturmak                                      ağlamak - ağlatmak
Uçmak - uçurmak                                         pişmek - pişirmek
Uyumak – uyutmak                                       çıkmak - çıkarmak

Anlattığı fıkralara herkes güldü. (Geçişsiz)
Anlattığı fıkra ile herkesi güldürdü. (Oldurgan)
Çocuk zor da olsa uyudu. (Geçişsiz)
Çocuğu zor da olsa uyuttu. (Oldurgan)
Sınıftaki herkesi susturdu.


4- Ettirgen Fiiller

Geçişli bir fiilin “-r, -t, -dır” eklerinden birini alarak geçişlilik derecesinin artırılmasıdır. Bu fiillerde işi başkasına yaptırma anlamı vardır.


Evin kapısını kırdırdı.
Eşyaları onlara taşıttı.
Son gün çocuklara şiir okuttu.
Yeni gelen gruba çevreyi gezdirdi.
Okula gitmeden önce çocuğa şurup içireceksin.

Uyarı: Ettirgen ve Oldurgan fiilleri birbirinden ayırırken aldıkları “-r, -t, -dır” ekleri çıkarılır ve geride kalan kısmın geçişli olup olmadığına bakılır.





B- ÖZNESİNE GÖRE FİİL ÇATISI

1- Etken Fiiller:

Öznesi “gerçek özne” olan fiiller etken fiillerdir.


Ahu sabaha kadar uyumadı.
Serkan programı hazırlamış.
Annesi, bahçedeki ağacın altında oturuyordu.
Bu soruyu çok iyi anladılar. (onlar - GÖ)
Soruyu sana soracağını bilemezdim. (Ben - gizli özne de gerçek öznedir)

Not: Etken fiiller (Geçişli ve Geçişsiz) olabilir.
Hafta sonları birçok insan sahilde balık tutardı. (etken – geçişli)
Bazı günler arkadaşlarla Gülhane’ye giderdik. (etken – geçişsiz)


2- Edilgen Fiiller:

Öznesi “sözde özne” olan fiiller edilgen fiillerdir. Edilgen fiillerin yüklemi her zaman –n ve –l eklerini almalıdır.


Gidilmek               Taşınmak        
Kırıldı                   Anlatıldı         
Tarandı                 Yazılmak       
Okunmak              Duyuldu        
Bulundu                 Boyan

Biberler kurutulmak için ipe dizildi.
Bozulan yemekler çöpe atıldı.
Kapı biraz sonra açıldı.
Mektuplar postaneye verildi.

Not: Edilgen Fiiller, nesnesine göre “geçişsiz” özellik gösterir.
Cam kırıldı. (edilgen – geçişsiz)
Kardeşinin saçları tarandı. (edilgen – geçişsiz)


3- Dönüşlü Fiiller:


Yüklemde bildirilen işi yapan özne, aynı zamanda yapılan işten etkileniyorsa bu durumdaki fiil dönüşlü çatılıdır. (Kedi fiiller de denir.)

Fiil kök ve gövdesine getirilen –n ve –l ekleriyle dönüşlü çatılı fiiller yapılır.

(Not: Edilgen fiillerde –n ve –l eklerini aldıkları için karışıklığı önlemek için özneye bakılır. Dönüşlü fiillerin öznesi “gerçek özne”dir.)

Ayşe duyduklarına çok üzüldü.       
O, sınavdan sonra çok sevindi.         
Bu sözler üzerine birden öne atıldı.
Belindeki ağrı nedeniyle iki gündür kıvranıyordu.
Teyzem düğün için günlerce hazırlandı.
Söylenenlere çok kırıldı.
İki sene önce Cihangir’e taşındı.

Not: Dönüşlü fiillerin öznesi gerçek öznedir, edilgen fiillerin ise sözde öznedir.


4- İşteş Fiiller:


Fiil tabanına “–ş, -ış, -iş, -uş, -üş,” eklerinin getirilmesiyle oluşturulur. İşteş fiillerde bir işin birden çok özne tarafından birlikte ya da karşılıklı olarak yapıldıkları anlamı vardır.

Ağaçtaki kuş uçtu. / Ağaçtaki kuşlar uçtu.

Birlikte Yapılma:
Güvercinler suya üşüşmüştü.
Seyirciler bu olaya gülüştü.
Çocuklar eve doğru koşuştu.
Yağmur yağınca herkes kaçıştı.
Çocuklar pastanın karşısına üşüştüler.

Karşılıklı Yapılma:
Apartman görevlisiyle tartışmış.
Yıllardır haberleşmedik.
İki ülke sonunda anlaştı.
Bu konuyu aramızda tartışalım.
Otelin müdürüyle dün görüştüm.
Onunla boş yere atışmışlar.
Yarın kütüphanede buluşalım.

Not: Bazı kelimeler “-ş” eki almadan işteşlik özelliği gösterirler.
Barış, Savaş, Güreş, Yarış,

Not: “-ş” eki almış fiil tek kişi tarafından yapılabiliyorsa işteşlik özelliği göstermez.
Yeni okuluna alıştı.