Yalnızlık KahvesiKarıncanın Su İçtiğiDüş GünlerSakin Ol! Yüz Felci Geçiriyorsun!

Ses Bilgisi


Dil
Dil Bilgisi
Lehçe
Şive
Ses
Harf
Alfabe
Hece

Sesli Harfler
Sessiz Harfler
Büyük Ünlü Uyumu
Küçük Ünlü Uyumu

Ses Olayları
Yumuşama
Sertleşme
Sessiz (ünsüz) düşmesi
Hece (ünlü) düşmesi
Ses (ünlü) türenmesi
Sessiz türemesi
Ünlü Daralması
Kaynaştırma Harfleri
Ulama
Vurgu



DİL:    
Duygu düşünce ve isteklerimizi anlatmakta kullandığımız işaret ve seslere dil denir.



DİL BİLGİSİ:    
Bir dilin kendi içindeki kurallarına dil bilgisi denir.


LEHÇE:            
Dilin farklı coğrafi bölge ve kültür ayrılıkları nedeniyle birbirinden farklı söyleyiş ve yazılışlarına lehçe denir.



Türkçe’nin Lehçeleri:
1. Anadolu lehçesi*       2. Azeri Lehçesi             3. Çağatay Lehçesi         3. Kıpçak Lehçesi


ŞİVE:              
Dilin konuşulduğu ülkenin bölgeleri, kentleri, köyleri arasındaki sadece konuşmaya yansıyan farklılıklardır.
           
Ör: Trakya Şivesi, Konya şivesi, İstanbul Şivesi*(Yazı Dili), Doğu şivesi vb.


SES:
Kulağın duyduğu titreşimlerdir. Dil bilgisinde ise ses, akciğerlerden gelen havanın ses tellerini titreştirmesiyle meydana gelir.



HARF:
Seslerin yazıdaki işaretleridir. Türkçe’de 29 harf vardır.



ALFABE:
Bir dilde bulunan harflerin tümünün belli bir sıra ile dizilmesine denir.



Türklerin kullandığı alfabeler:
1.Göktürk 2.Uygur 3.Arap 4.Latin  


HECE:
Ağzımızdan bir çırpıda çıkan ses veya ses topluluğuna denir.




SESLİ (ÜNLÜ) HARFLER

Ağzımızdan hiçbir engele uğramadan çıkan, tek başlarına söylenebilen seslere ünlü (sesli) harf denir.

Türkçe’de 29 harfin 8’i seslidir. Bu sekiz sesli harf tek başına bir hece oluşturabilirler.

Sesli Harfler: a, e, ı, i, o, ö,u, ü.

Ünlü harfler çıkışları sırasında dilin, dudakların ve ağzın durumuna göre gruplandırılır. Bu gruplandırma aşağıdaki tablodaki gibidir.



 DÜZ
 ÜNLÜLER
YUVARLAK
ÜNLÜLER
 Geniş
   Dar
  Geniş
  Dar

KALIN

A

    I
     
      O


      U


İNCE


E


   İ


Ö


    Ü






SESSİZ (ÜNSÜZ) HARFLER

Ağzımızdan bir engele uğrayarak çıkan, tek başlarına okunamayan ve hece oluşturamayan seslerdir.

Türkçe’de 21 sessiz (ünsüz) harf  bulunmaktadır.

Sessiz Harfler: b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z.

Sessiz Harflerin söyleniş özellikleri aşağıdaki tablodaki gibidir:


Süreksiz

Sürekli
Sert

P,Ç,T,K


F,H,S,Ş


Yumuşak


B,C,D,G,


Ğ J,L,M,N,R,V,Y,Z















Sesli ve Sessiz Harflerle İlgili Kurallar:




BÜYÜK ÜNLÜ UYUMU



Türkçe bir kelimede ilk hecedeki sesli harf kalın ise diğerleri de kalın; ince ise diğerleri de ince olmalıdır. Bu kurala “büyük ünlü uyumu” (kalınlık-incelik uyumu) denir.

Yani, kalın (a-ı-o-u) kalın (a-ı-o-u)
        ince (e-i-ö-ü)   ince (e-i-ö-ü)     olmalıdır.

Ör:  öğretmenler          sonsuzluk         ağaçlıkta          çocuk               kaçırılmış          simii
       İ    İ    İ    İ            K   K  K           K  K K  K           K  K                 K K K  K           İ  İ   İ

öğrendiklerimizi            oturmadık         çanta               geeklik           sanaı             çiçek
İ    İ    İ  İ  İ  İ  İ          K K   K   K         K   K                 İ   İ   İ            K  K  K             İ  İ


Büyük Ünlü Uyumu İle İlgili Özelikler:

1- Büyük Ünlü Uyumu, Türkçe’nin en temel kurallarından biridir ve Türkçe kelimelerin hepsi bu kurala uyar, ancak Türkçe olduğu halde kurala uymayan kelimeler:

alma elma;               ana anne;                 kangı hangi;             
ataş ateş;                 kardaş kardeş;          alma elma;              

2- Türkçe kelimelere getirilen ekler büyük ünlü uyumuna uyar:

öğrendiklerimizi           ağaçlıkta                kaçırılmış            öğretmenler
İ    İ       İ      İ     İ        İ         K  K    K      K               K     K   K      K            İ   İ        İ      İ

Ancak, belli başlı ekler bu kurala uymaz; çünkü bu eklerin tek bir şekli vardır. Bu ekler:

-ki        : sabahki – yanımdaki – yarınki              -yor     : seviyor – geliyor – bitmiyor
               K  K    İ     K  K   K  İ     K  K  İ                                     İ  İ  K      İ İ  K       İ   İ K

-ken     : başlarken – ağlarken - çocukken                      -leyin   : akşamleyin - sabahleyin
-mtırak: ekşimtırak – yeşilimtırak                                  -gil       : halamgil – amcamgil
-daş     : gönüldaş – meslektaş - ülküdaş

Bu ekler ve onların eklendikleri kelimeler büyük ünlü uyumuna uymaz.

3- Yabancı kelimeler kurala uymaz.
            İnsan, gazete, kitap vb.

Uyarı: Bazı yabancı kelimeler uyabilir: sosyal, radyo, emniyet, jilet, mektep…

4- Birleşik ve tek heceli kelimeler de büyük ünlü uyumu kuralı aranmaz.
Kadıköy – hanımeli – Çanakkale – gecekondu - film – Türk – saç – dert – gel - …




KÜÇÜK ÜNLÜ UYUMU





Bir kelimedeki ünlü harflerin düzlük-yuvarlaklık ve darlık genişlik yönünden uyumudur.
Düzlük - yuvarlaklık uyumu da denir.

İki Temel Kuralı Vardır:

1- Kelimenin ilk hecesi düz ise diğer hecelerdeki ünlülerde düz olmalıdır.
      Düz              Düz
(a- e- ı - i) (a- e- ı - i)

2- Kelimenin ilk hecesi yuvarlak (o-ö-u-ü) ise ondan sonraki ünlüler düz-geniş (a-e); ya da
dar-yuvarlak (u-ü) olmalıdır.

 Yuvarlak                     (a-e)
(o-ö-u-ü)                  düz-geniş
                                 (u-ü)
                              dar-yuvarlak

Uyarı:1 K.Ü.U. aranırken bir önceki hecedeki sesli harfe göre değerlendirme yapılır.
ÖR:
Kapılar sıcaklık sonsuzluk         öykücüler         tükenmek         şahit     barış
 D  DD              D D  D              Y  Dy Dy         Y Dy Dy Dg       Y  Dg  Dg         D  D      D D

hayvan             sözünden         kurtulmayı        tadıyla              köstebek          korucu
  D   D               Y Dy Dy           Y  Dy Dg D       D D D               Y Dg Dg          Y Dy Dy


Uyarı:2 Bazı Türkçe kelimelerin ilk hecesinde “a” varsa ikinci hece “b,m,v” ünsüzlerinin biriyle başlıyorsa; bu ünsüzlerden sonra gelen ünlü , dar yuvarlak “u” olabilir. Bu tür kelimeler Türkçe’dir; fakat kurala uymazlar.

ÖR: yağmur (yağmır), hamur (hamır), çubuk (çubık), savurmak (savırmak, havuç, karpuz, avuç…

Uyarı:3 Tek heceli ve birleşik kelimelerde küçük ünlü uyumu aranmaz.
Ses,      kuş,      atasözü,            özveri…

Uyarı:4 Dilimizdeki –yor  ve –ki eki küçük ünlü uyumunu bozar.
Gülüyor             seviyor              onunki               şununki

Uyarı:5 Küçük ünlü uyumuna uymayan kelimeler dilimize yabancı dillerden girmiştir.
Radyo,  koro,     polis,    potin,    torpil,    komik,   döviz,    balon,   havuz…




SES OLAYLARI




SERT SESSİZ YUMUŞAMASI
(Ünsüz Yumuşaması)

Süreksiz sessizle biten bir kelime sesliyle başlayan bir ek aldığında sondaki sert sessizler yumuşar.

(p-ç-t-k) sertleri = (b-c-d-g-ğ)’ye  yumuşar.

Ör:
ç – c değişimi              t – d değişimi              p – b değişimi k- g(ğ) değişimi
kazanç-a kazanca      yurt-um yurdum        sahip-i sahibi             konuk-un konuğun
sevinç-i sevinci          kanat kanadı           akrep-in akrebin        sokak-a sokağa
tıkaç-ın tıkacın           metot-u metodu        kalp-e kalbe              çelenk-i çelengi
sayaç sayacı            kağıt-ın kağıdın          çorap-ım çorabım      fiyonk-u fiyongu


Uyarı: Tek heceli kelimelerin bazıları yumuşar bazıları yumuşamaz.

ttü         ip ipi             sap sapı        ek eki       
Dert –derdim    çok çoğu       cep cebi       gökğü

Uyarı: Özel isimlerde yumuşama olmaz.
Ahmet’e (Ahmed’e= olmaz)        Zeynep’in (Zeyneb’in= olmaz)  Zonguldak’a (Zonguldağ’a= olmaz)

Uyarı: Yabancı kelimelerde yumuşama olmayabilir.
            Saatim, milletimiz, hukukumuz, hürriyetin, devlete…




SERTLEŞME
(Sessiz Benzeşmesi)

Türkçe kelimelerde sert sessizlerden sonra sert sessiz gelmelidir. “FSTKÇ ŞHP” ile biten kelimeden sonra “c,d,g” ile başlayan bir ek geldiğinde “ç,t,k” ya dönüşür.

(FSTKÇ ŞHP)’dan sonra (Ç,T,K) gelmesine sertleşme denir.

Ör:
c - ç değişimi                           d – t değişimi                          g – k değişimi
kardeş-ce kardeşçe               ağaç-dan ağaçtan                 yetgin yetkin
kitap-cık kitapçık                    git-di gitti                             üret-gen üretken
simit-ci simitçi                       hayat-da hayatta                   bas-gı baskı
et-cil etçil                             koş-dur koştur                      bit-gi bitki

Uyarı: rakamlardan, kısaltmalardan ve özel isimlerden sonra gelen c,d,g ile başlayan eklerde sertleşir.
21.45’te (…beş’te)         1973’te (….üç’te)  Ferhat’tan     Zonguldak’ta     GOP’ta




HECE (ÜNLÜ) DÜŞMESİ

Bazı iki heceli kelimeler sesli harfle başlayan bir ek aldıklarında son hecedeki dar ünlü (i,ı,u,ü) düşer. Buna hece (ünlü) düşmesi denir.

Karın-ım= karnım (karın kelimesi iki hecelidir, -ım ekinin eklenmesiyle ka-rı-nım şeklinde üç heceli olması gerekirken ikinci hecedeki “ı” ünlüsünün düşmesi üzerine iki heceli olmuştur. Hem ünlüyü kaybetmiş hem de hece sayısı azalmıştır.

Fikir-i fikri,                 zihin-im zihnim,          savur-uk savruk,        kabir-i kabri,            
ız-ı ağzı                  ora-da orda,             bağır-ı bağrı,              sabır-et sabret,         
şükür-et şükret,         kahır-et kahret,          Şekil-i şekli,               Emir-et  emret,
hapis-oldu hapsoldu    kayın-ana kaynana,     yanıl-ışyanlış              yalın-ız yanlız





SESSİZ (ÜNSÜZ) DÜŞMESİ

Sonu “k” ile biten kelimelere küçültme eki (-cik, -cık, -cak, -cek) geldiğinde k sessizi düşer. Ayrıca
–l (le) yapım eki eklendiğinde de k sessizi düşer.

Küçük-cükküçücük,     minik-cik=minicik       Ufak-cıkufacık,           alçak-cıkalçacık,        
büyükcek büyücek,     yülsek-lyükselmek,     küçük-lküçülmek,
 
Dikkat: Hece düşmesi ile ses düşmesi karıştırılmamalı; çünkü ses düşmesinde hece sayısında bir eksilme olmaz.




SES (ÜNLÜ) TÜRENMESİ

Tek heceli bazı kelimelere küçültme eki (-cik) getirildiğinde sesli türemesi oluşur.

Bir-cikbiricik     genc-cikgencecik      az-cıkAzıcık, bir-cik biricik, gül-cük gülücük

Pekiştirilmiş sözcüklerde de görülebilir:

sapasağlam, güpegündüz, yapayalnız…




SESSİZ TÜREMESİ

Yardımcı eylemlerle yapılan birleşik kelimelerle sessiz türemesi meydana gelir:

Af-etmekaffetmek,     his–etmekhissetmek   Zan-etmekZannetmek,                                 
hal-etmek halletmek…  Ret-etmek reddetmek

Yine bazı kelimelere sesli harfle başlayan ek geldiğinde sessiz türemesi olur:

Af-ı affı,         his-i hissi,      şık-ı şıkkı       ret-i reddi




ÜNLÜ DARALMASI

Son hecesi geniş sesliler (a-e) ile biten kelimelere –yor eki getirildiğinde geniş sesliler daralarak
(ı-i-u-ü) dönüşür.

Anla-yoranlıyor  sevme-yorsevmiyor, boya-yorboyuyor, ağla-yorağlıyor, söyle-yorsöylüyor.
Gelme-yor gelmiyor, yazma-yor yazmıyor, duyma-yor duymuyor, görme-yor görmüyor

“y” kaynaştırma harfi de bazen daralmaya sebep olur.

De-y-ecek diyecek, de-y-i diye, de-y-elim diyelim ye-y-ecek yiyecek, ye-y-elim yiyelim

Dikkat: başla-y-an (başlıyan olmaz) anla-y-acak (anlıyacak olmaz) görme-y-ecek (görmiyecek olmaz)




KAYNAŞMA
(Kaynaştırma Harfleri)

Türkçe’de iki ünlü harf yan yana gelmez. İki ünlü harf arasında (Y-Ş-S-N) harflerinden biri türer buna kaynaşma denir. Harflere de kaynaştırma harfi.

1-    Tamlama ekleri: Anası-n-ın kuzu-s-u
2-    -i,-e hal ekleri: kale-y-i, su-y-u
3-    Gelecek zaman eki: oku-y-acak
4-    Üleştirme eki: iki-ş-er, altı-ş-ar
5-    Sıfat Yapım eki: oku-y-an, dinle-y-en

Çanta-n-ın rengi, komşu-n-un evi, soru-n-un yanıtı, kapı-y-a, bahçe-y-e, çatı-y-a, başla-y-acak,
ağla-y-ınca, bilme-y-en, yedi-ş-er, elli-ş-er, anne-s-i, baba-s-ı, köprü-s-ü, kuzu-s-u

Dikkat: O-n-dan, sevgi-y-le, anladı-y-sam, babası-y-mış, silgi-y-le, geldi-y-se, ince-y-miş… gibi kelimelerde iki ünlü arasına gelmediği halde kaynaştırma harfleri kullanılmaktadır. Kaynaştırma harflerine, yardımcı ses de denilmektedir.




ULAMA

Sessiz harfle biten bir kelimeden sonra sesli ile başlayan kelime gelirse; sessiz ve sesli harf birleşerek tek bir hece gibi okunur. Buna ulama denir.

Mehmet Akif Ersoy  (Meh me ta ki fer soy)       Başımağrıyor (ba-şı-mağ-rı-yor)
                                                Ulama Ulama                                         ulama

Dikkat: Her türlü noktalama işareti ulamayı bozar.
            Kayalar, ≠ evin önünden alındı.

Ben, akşam eve gelirken üç ekmek aldım.
Arap atlar yakın eder ırağı.
Hayal iklimlerine bir gemi yelken açtı




VURGU

Kelime Vurgusu

İki yada daha fazla heceli kelimelerde bir hecenin diğerlerine göre daha baskılı ve belirgin söylenmesine denir.

*Türkçe kelimelerde vurgu genelde son hecededir.
   Masa, çiçek, kitap, baba, çocuk, yumurta,

*Vurgu, kelime ek aldıkça son eke kayar.
   Çiçek, çiçekçi, çiçekçiler, çiçekçiden

*Yer adlarında vurgu başa doğru kayar.
Ankara, Bursa,  Konya, Mudanya…

*Pekiştirilmiş kelimelerde, zarf, bağlaç ve ünlem bildiren kelimelerde vurgu ilk hecededir.
Yemyeşil, bomboş, şimdi, çünkü, eyvah, maşallah

*Olumsuzluk eki (-ma,-me) vurguyu kendinden önceki heceye kaydırır.
Sevmedim, çizme, kazma, oturmadı.




Cümle Vurgusu

Cümlede vurgu yükleme en yakın kelime ve kelime grubu üzerindedir.

Bize her gün misafir gelir.
                        Özne
Misafir bize her gün gelir.
                       Zarf
Misafir her gün bize gelir.
                       D.tümleç

Dikkat: Yüklemden uzakta olan özneyi vurgulamak için, özneden sonra virgül(,) konur.
Annem, bir süre daha buralara dönmeyecek.

Dikkat: Soru cümlelerinde sorulan şey önemli olduğundan vurgu soru bildiren öğenin üzerindedir.
Bana ne aldın. Kim benimle gelecek

Dikkat: “mi”li soru cümlelerinde vurgu “mi” soru ekinden önceki kelimededir.
Sen mi yaptın bütün bunları.


                                                        http://izzetkocak.blogspot.com/


Bilmekte Yayar Var.

*Türkçe kelimeler (m-n-v-l-c-z-r-f-h) sesleri ile başlamaz.
Cihaz, ferah, horoz, limon, mekân, narin,
Vazife, zekâ….

*Sınırlı sayıdaki kelime ve yansımalar Türkçe’dir:
melemek, ferahlamak, horultu, zırıltı, neden, nine, miyavlamak...
 
*“ğ” hiçbir kelimenin başında ve tek heceliler dışında kelime sonunda bulunmaz.
ağ, sağ, yağmur, çağrı, soğan… kelimeleri Türkçe’dir

*Türkçe’de “j” sesi yoktur:
jüri, jilet, müjde, jelatin, jandarma

*Dilimizde uzun ünlü yoktur.
Zekâ, Kâhin, Lâkin, Kâşif, Âdem…

*Türkçe’de kelime kökünde iki ünlü yan yana gelmez.
Aile, şair, şiir, kanaat, fuat…

*Türkçe’de kelime kökünde ikiz ünsüz yan yana gelmez.
Millet, kuvvet, hürriyet, hiddet, zillet…

*Türkçe’de b’den önce gelen n ünsüzü değişir, m olur.
Tenbel-tembel, anbar-ambar, kambur. Kümbet…

*”o,ö” ünlüleri, Türkçe sözcüklerin sadece ilk hecesinde bulunur. Boru, soru, yorum… Türkçe’dir. Horoz, diyalog, solo… yabancıdır.

*Türkçe sözcükler iki ünsüzle başlamaz ve bitmez.
Program, transit, turist, anarşizm

*Tek heceli sözcüklerde n- l- r- s- ş’den sonra sert ünsüzler gelirse bunlar dilimize uyar.
İlk, ölç, alp,Türk, genç, ant, üst, kork…




                                                          http://izzetkocak.blogspot.com/

1 yorum:

  1. Tesekkürler. nigde üniversitesinden mbs 07.11.2013

    YanıtlaSil